1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli səhifələrindən biri olan Xocalı soyqırımı aktı baş vermişdir

1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli səhifələrindən biri olan Xocalı soyqırımı aktı baş vermişdir.

1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli və faciəli səhifələrindən biri – Xocalı soyqırımı baş vermişdir. Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən, strateji əhəmiyyətə malik Xocalı şəhəri həmin gecə ağır artilleriya atəşinə tutulmuş, şəhərə hər tərəfdən hücum edilmiş və dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş qəddarlıq törədilmişdir. Ermənistan silahlı qüvvələri beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərini kobudcasına pozaraq, keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalıya hücum etmiş, nəticədə yüzlərlə günahsız insan qətlə yetirilmişdir. Həmin dövrdə Xocalı şəhəri artıq aylarla davam edən blokada şəraitində yaşayırdı. Şəhərin qaz, elektrik və ərzaq təchizatı kəsilmiş, quru yollar bağlanmışdı. Əhali yalnız hava yolu ilə əlaqə saxlaya bilirdi, lakin 1992-ci ilin yanvar ayından bu imkan da aradan qalxmışdı. Təxminən 7 min nəfər əhalisi olan şəhərdə hücum ərəfəsində 2500-3000 nəfərə yaxın sakin qalmışdı ki, onların böyük əksəriyyəti qadınlar, uşaqlar və qocalar idi. Fevralın 25-i axşam saatlarından etibarən şəhər intensiv şəkildə artilleriya və ağır texnika ilə atəşə tutulmağa başladı. Tanklar və zirehli maşınlar şəhərə doğru irəliləyir, mərmilər yaşayış evlərini, məktəbi, xəstəxananı və digər mülki obyektləri yerlə-yeksan edirdi. Şəhər alova qərq olmuşdu, qaranlıq gecəni partlayışların işığı yarır, insanların fəryadı top səslərinə qarışırdı. Fevralın 26-na keçən gecə şəhər tam işğal edildi. Sağ qalmağa çalışan sakinlər yeganə çıxış yolu kimi Ağdam istiqamətində, qarlı meşələr və açıq sahələr vasitəsilə şəhəri tərk etməyə cəhd göstərdilər. Lakin mülki əhali əvvəlcədən qurulmuş pusqulara düşdü və silahsız insanlar atəşə tutuldu. Qarlı düzənlikdə qaçan qadınlar, qucağında körpə daşıyan analar, əlindən tutduğu uşağı ilə irəliləməyə çalışan atalar güllə yağışı altında qaldılar. Şaxtalı hava, dizə qədər qar və davamlı atəş insanların xilas şansını minimuma endirirdi. Yaralılar köməksiz vəziyyətdə qar üzərində qalır, bir çoxu donaraq həyatını itirirdi. Rəsmi statistik məlumatlara əsasən, Xocalı faciəsi nəticəsində 613 nəfər öldürülmüşdür. Onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca idi. 8 ailə tamamilə məhv edilmiş, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirmişdir. 487 nəfər ağır yaralanmış, 1275 nəfər əsir və girov götürülmüşdür. Girov götürülənlərin bir hissəsi sonradan azad edilsə də, 150 nəfərin taleyi uzun müddət naməlum qalmışdır. Bu rəqəmlər təkcə statistika deyil, hər biri bir insan taleyi, yarımçıq qalmış həyat, dağıdılmış ailə deməkdir. Hadisə yerinə sonradan çatan şahidlər və jurnalistlər qarlı sahədə səpələnmiş meyitləri, dağıdılmış evləri, yandırılmış binaları və dəhşətli mənzərəni təsvir edərkən bunun müharibə tarixində nadir qəddarlıq nümunələrindən biri olduğunu qeyd etmişlər. Meyitlərin bəzilərinin üzərində işgəncə izləri, yaxın məsafədən açılmış atəş nəticəsində yaranmış yaralar aşkar edilmişdir. İnsanların bir qisminin xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilməsi faciənin miqyasını və vəhşiliyini daha da ağırlaşdırmışdır.

Xocalıda baş verənlər beynəlxalq humanitar hüququn, o cümlədən mülki əhalinin qorunmasını nəzərdə tutan 1949-cu il Cenevrə konvensiyalarının kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir. Mülki şəxslərin qəsdən hədəfə alınması, əsir və girovlara qarşı qeyri-insani rəftar, yaşayış məntəqəsinin tamamilə dağıdılması beynəlxalq hüquqa zidd əməllərdir. Bu baxımdan, Xocalı hadisələri Azərbaycan tərəfindən soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi dəyərləndirilir. Faciə nəticəsində sağ qalan əhali öz doğma yurd-yuvasından didərgin düşdü. Şəhər tamamilə yerlə-yeksan edildi və sakinlər uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur oldular. Ailələr parçalandı, uşaqlar valideynlərini, valideynlər övladlarını itirdi. O gecənin dəhşəti təkcə fiziki itkilərlə məhdudlaşmadı, həm də insanların yaddaşında silinməz psixoloji izlər buraxdı. Qarlı meşədə itən uşaqlar, yaralı halda kömək gözləyən insanlar, səhər açıldıqda qar üzərində görünən cansız bədənlər – bütün bunlar bir xalqın kollektiv yaddaşına həkk olundu.

1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə baş verən Xocalı faciəsi Azərbaycan tarixində qanlı və ağrılı bir səhifə kimi qalır. Bu hadisə müharibənin ən ağır yükünü məhz dinc əhalinin daşıdığını göstərən faciəli nümunədir. Xocalı yalnız bir şəhərin adı deyil, həm də ədalət, həqiqət və insanlıq naminə aparılan mübarizənin simvoludur. O gecə baş verənlər – alova bürünmüş evlər, qarlı sahədə uzanan izlər və köməksiz insanların fəryadı – tarixdən silinməyən bir iz kimi yaddaşlarda yaşayır və gələcək nəsillərə ibrət dərsi olaraq ötürülür.

Zərdab rayonu üzrə gənclər və idman sektorunun əməkdaşı – Ehtiram Osmanov